Bakeliet en asbest: risico, herkennen en aanpak

Zit er asbest in bakeliet?

Bakeliet zelf is een kunststof, een fenolhars, en bevat van nature geen asbest, maar fabrikanten voegden soms asbestvezels toe als vulstof om het materiaal hittebestendiger en steviger te maken. Dat gebeurde vooral bij toepassingen die warm worden, zoals handgrepen van strijkijzers en onderdelen van elektrische installaties. Bakeliet werd geproduceerd van ongeveer 1920 tot 1970, ruim voor het asbestverbod van 1998, en meestal ging het om chrysotiel, een van de soorten asbest die het vaakst in bouwmaterialen en producten opduiken. Of een specifiek bakelieten voorwerp asbest bevat, zie je niet met het blote oog: alleen een labo-analyse geeft zekerheid.

Waar vind je bakeliet in huis?

Bakeliet herken je als een harde, donkerbruine tot zwarte, glanzende kunststof in oude elektrische toestellen en installaties. De plaatsen waar je het in oudere woningen het vaakst tegenkomt, staan hieronder opgesomd.

• Schakelaars en stopcontacten: de zwarte of donkerbruine draai- en tuimelschakelaars in vooroorlogse en naoorlogse woningen.
• Zekeringkasten: oude verdeelborden en zekeringhouders in kelder of gang.
• Handgrepen: van strijkijzers, kookpotten, pannen en ovendeuren, precies de toepassingen waar hittebestendigheid telde.
• Toestellen: oude telefoontoestellen, radio's en haardrogers met een bakelieten behuizing.

Hoe groot is het risico van bakeliet met asbest?

Het risico van bakeliet met asbest is klein bij normaal gebruik, want de vezels zitten volledig ingekapseld in de harde kunststof. Zolang het voorwerp intact blijft, komen er geen vezels vrij. Het risico ontstaat pas wanneer je het materiaal bewerkt: boren, zagen, schuren of breken kan asbestvezels uit de kunststof losmaken. Een oude bakelieten schakelaar aan de muur is dus geen acuut gevaar, maar je slijpt of klust er beter niet in. Gaat een bakelieten onderdeel toch stuk, behandel de scherven dan voorzichtig en veeg of stofzuig het gruis niet droog op.

Wat doe je met bakeliet dat asbest kan bevatten?

Oude bakelieten schakelaars, stopcontacten en zekeringkasten laat je het best vervangen bij een renovatie van de elektrische installatie, in drie stappen.

1. Laat een elektricien het werk doen. Die schakelt de installatie veilig uit en demonteert de onderdelen zonder ze te breken.
2. Verpak de onderdelen. Stop het oude bakeliet in een afgesloten zak of verpak het in folie, zeker als er stukken gebroken zijn.
3. Voer het af als asbestverdacht afval. Breng het verpakt naar het recyclagepark in plaats van het bij het restafval te gooien; de regels vind je in de gids over asbestafval afvoeren.

Verkoop je een woning van voor 2001, dan beoordeelt de deskundige dit soort toepassingen mee bij de opmaak van het asbestattest bij verkoop.

In welke bakelieten toepassingen zit het vaakst asbest?

Asbest werd aan bakeliet toegevoegd wanneer een onderdeel extra mechanische sterkte, slijtvastheid of vlamvertraging nodig had, dus vooral in elektrische en thermische toepassingen. Het gebruik van asbesthoudend bakeliet kende zijn hoogtepunt tussen 1920 en 1960. Dat betekent niet dat elk bakelieten voorwerp uit die periode asbest bevat, want fabrikanten gebruikten evengoed houtmeel of katoen als vulstof wanneer er geen hitte of stroom in het spel was. Hoe de kans per soort toepassing ligt, staat in de tabel hieronder.

Het Vlaamse expertisecentrum ETWIE liet die vraag door een asbeststudiebureau uitzoeken voor erfgoedcollecties, precies omdat museumstukken zoals bakelieten zekeringkasten en asbakken niet zomaar als veilig konden gelden. De conclusie geldt ook thuis: welke stukken asbest bevatten, valt alleen in een labo vast te stellen.

Hoe herken je bakeliet van modern kunststof?

Bakeliet herken je aan zijn gewicht, zijn klank en zijn geur, drie eigenschappen waarin het duidelijk verschilt van later plastic. Het materiaal voelt zwaar en massief aan en buigt niet mee wanneer je erop duwt. Tik je er met een metalen voorwerp tegen, dan klinkt het dof en klakkend, terwijl modern kunststof lichter en helderder klinkt. Wrijf je het oppervlak warm, dan komt de typische fenolgeur vrij. Oud bakeliet is bovendien vaak vergeeld of donkerder geworden aan de kanten die licht kregen. De belangrijkste kanttekening bij die kenmerken staat hieronder.