Soorten asbest: van chrysotiel tot crocidoliet

Wat is asbest?

Asbest is een verzamelnaam voor zes natuurlijke mineralen die uit microscopisch fijne vezels bestaan. De vezels werden in mijnen ontgonnen en waren sterk, hittebestendig, isolerend en goedkoop. Precies daarom verwerkte de bouwsector asbest tussen 1945 en 1998 in meer dan 3.500 toepassingen, van golfplaten tot vloerzeil. België verbood asbest in 1998, waardoor elke woning met bouwjaar voor 2001 als risicowoning geldt.

Welke soorten asbest bestaan er?

Er bestaan zes soorten asbest, verdeeld over twee mineralengroepen: de serpentijngroep met chrysotiel en de amfiboolgroep met amosiet, crocidoliet, anthophylliet, tremoliet en actinoliet. De zes soorten staan in de tabel hieronder.

Serpentijnvezels zijn gekruld en buigzaam, terwijl amfiboolvezels recht, stug en naaldvormig zijn. Dat verschil in vorm verklaart waarom de amfibolen gevaarlijker zijn: rechte naalden dringen dieper in het longweefsel.

Waar zit elke soort asbest in?

De typische toepassingen per soort asbest staan hieronder opgesomd.

• Chrysotiel (wit): asbestcement zoals golfplaten, leien, vlakke platen, buizen, bloembakken en vensterbanken, en daarnaast vinyltegels en pakkingen.
• Amosiet (bruin): brandwerende isolatieplaten zoals pical, leidingisolatie en onderdakplaten.
• Crocidoliet (blauw): spuitasbest, isolatie rond verwarmingsleidingen en oudere asbestcementbuizen.
• Anthophylliet, tremoliet en actinoliet: zelden bewust gebruikt, maar soms aanwezig als verontreiniging in andere asbesttoepassingen.

In een en hetzelfde materiaal zitten vaak meerdere soorten samen: veel golfplaten bevatten naast chrysotiel kleine hoeveelheden crocidoliet of amosiet. Twijfel je over een materiaal in huis? Bekijk dan de gids over asbest herkennen in je woning.

Welke soort asbest is het gevaarlijkst?

Crocidoliet of blauw asbest geldt als de gevaarlijkste soort, omdat de dunne, naaldvormige vezels het diepst in de longen doordringen en daar het langst blijven zitten. Amosiet volgt als tweede gevaarlijkste soort. Alle zes soorten zijn kankerverwekkend en een veilige ondergrens bestaat niet: elke blootstelling verhoogt het risico op asbestose, longkanker en mesothelioom. Lees wat je best doet wanneer je vermoedt dat je asbestvezels hebt ingeademd.

Voor het praktische risico in huis telt naast de soort vooral de binding: in hechtgebonden materiaal zoals asbestcement zitten de vezels vast in cement, terwijl niet-hechtgebonden toepassingen zoals spuitasbest en leidingisolatie al bij een lichte aanraking vezels loslaten.

Verandert de soort iets aan je verplichtingen?

Nee, en dat verrast wie zijn labo-uitslag voor het eerst leest. De Belgische regelgeving maakt geen onderscheid tussen de zes soorten. Het Materialendecreet noemt ze in een adem, als de vezelachtige silicaten actinoliet, amosiet, anthofylliet, chrysotiel, crocidoliet en tremoliet. Geen gradatie, geen aparte regels per vezel.

Wat je verplichtingen wel bepaalt zijn twee andere dingen: is de toepassing hechtgebonden of niet, en in welke staat verkeert ze. Een golfplaat van chrysotiel in goede staat mag je zelf demonteren. Leidingisolatie van chrysotiel hoort bij een erkend bedrijf, terwijl het om precies dezelfde vezel gaat. Het bindmiddel beslist, niet het mineraal.

Uitgesplitst ziet dat er zo uit.

• De soort zegt wel iets over het risicoprofiel. Crocidoliet heeft rechte, dunne vezels die dieper in de longen doordringen, en dat is een reele reden waarom het als de gevaarlijkste geldt.
• De soort zegt niets over wie mag verwijderen. Dat volgt uit hechtgebondenheid en staat van het materiaal.
• De soort zegt niets over de grenswaarde op het werk. De codex hanteert een enkele waarde voor asbestvezels, ongeacht het mineraal.
• De soort zegt niets over de afvoer. Het recyclagepark kijkt naar hechtgebonden of niet, en naar de verpakking.

Staat er dus chrysotiel op je attest, dan is dat geen vrijbrief. Staat er crocidoliet, dan volgt daar geen aparte procedure uit. In beide gevallen kijk je naar de toepassing en naar de staat waarin ze verkeert, en dat lees je op dezelfde regel van het attest.

Waarom bepaalt de vorm van de vezel het risico?

Een vezel telt pas als gezondheidsrisico wanneer hij langer is dan 5 micrometer, dunner dan 3 micrometer en minstens drie keer zo lang als dik; die drie maten vormen samen de vezeldefinitie van de Wereldgezondheidsorganisatie. Wat dunner is dan 3 micrometer volgt de luchtstroom voorbij de trilhaartjes in de luchtwegen en komt tot in de longblaasjes terecht. Crocidoliet haalt vezeldiameters onder 0,5 micrometer en dringt daardoor het diepst door van alle zes. Het verschil in vezelvorm tussen beide mineralengroepen staat in de tabel hieronder.

De opruimcellen van de long, de macrofagen, krijgen een rechte amfiboolvezel nauwelijks afgebroken. Daardoor stapelt de blootstelling zich op: elke nieuwe vezel komt bovenop wat er al zit. Dat verklaart waarom bruin en blauw asbest zwaarder wegen dan wit, terwijl geen enkele soort veilig is.

Hoeveel asbest zit er in een toepassing?

Het asbestgehalte loopt van 10 tot 15 procent in asbestcement tot 85 procent in spuitasbest, en voor het risico in huis weegt dat gehalte samen met de binding zwaarder dan de soort alleen. Een golfplaat met wit asbest in een harde cementmatrix gedraagt zich totaal anders dan een viltlaag die bijna volledig uit datzelfde witte asbest bestaat. De gangbare gehaltes per toepassing staan in de tabel hieronder.

De vier onderste rijen vragen altijd een erkende firma. Meer over de zachte toepassingen lees je bij leidingisolatie en asbestkoord en bij pical en de andere vlakke platen.

Wat doe je met asbest in huis?

Asbest in goede staat mag blijven zitten zolang je het niet bewerkt, en beschadigd of niet-hechtgebonden materiaal laat je saneren. Hechtgebonden toepassingen zoals golfplaten en leien verwijder je voor 10 tot 35 euro per m2, terwijl niet-hechtgebonden materiaal 50 tot 150 euro per m2 kost. Alle richtprijzen per toepassing vind je in de gids over asbest laten verwijderen.